Over vertragen, aandacht en de ruimte om even niets te hoeven.
In de eerste twee Insights schreef ik over onze neiging om problemen op te lossen en verantwoordelijkheid te nemen. Over de duizendpoot die we in de culturele sector soms zoeken, en over hoe passie en betrokkenheid kunnen samengaan met een steeds groeiend takenpakket.
Dat betekent niet dat hard werken, ambitieus zijn of veel verantwoordelijkheid nemen automatisch tot een burn-out leidt. Je kunt juist heel lekker bezig zijn. Productief zijn, plezier hebben in wat je doet en het gevoel hebben dat je veel voor elkaar krijgt.
Maar wanneer je werk belangrijk voor je is, je je verantwoordelijk voelt en er steeds meer taken bij komen, kan het moeilijk worden om iets los te laten. Want als jij het niet doet, wie doet het dan wel?
En zo houden we steeds meer ballen in de lucht.
De ballen moeten blijven draaien
We zijn gewend om veel tegelijk te doen. E-mails beantwoorden, berichten lezen, vragen van collega's oppakken, vooruitdenken, rekening houden met anderen en ondertussen ook nog ons eigen werk gedaan krijgen.
Als er iets gebeurt, zijn we vaak geneigd om snel te reageren. We denken dat we e-mails snel moeten beantwoorden. Ook berichten. We krijgen een vraag en willen meteen helpen, meedenken of iets oplossen. Vaak kijken we vooral naar wat we op dat moment zien en proberen we dat zo snel mogelijk op te lossen.
We zijn zo gewend om al die ballen in de lucht te houden, dat het bijna ons hele bestaan wordt.
We hebben geen tijd om na te denken over wat er gebeurt als we stoppen. We hebben geen tijd om eens rustig naar die ballen te kijken. Want als we gaan nadenken over hoe het eigenlijk werkt, valt er misschien wel een bal. Of dat denken we.
Automatisch handelen houdt de ballen in de lucht.
Dat is soms ook precies wat nodig is. Als je snel een trap afloopt, is het niet handig om bij iedere stap bewust na te denken over hoe je benen bewegen en wat ze vervolgens moeten doen. Je lichaam weet dat zelf. Te veel nadenken kan je beweging juist verstoren.
Soms staat stilstaan in de weg van wat je op dat moment moet doen. En van wat er gedaan moet worden.
Maar wat gebeurt er als we dat automatische handelen ook meenemen naar de rest van ons leven? Als we altijd bezig zijn met de volgende stap, de volgende vraag, het volgende probleem?
De luxe van ZIJN
Het is eigenlijk een luxe om te kunnen ZIJN.
ZIJN betekent tijd. En tijd is geld. We hebben geen tijd te verspillen. Even stilstaan, zomaar, zonder dat het iets oplevert? Is dat niet zonde van de tijd?
En wat is dat eigenlijk, ZIJN? Of ZIJN in het NU?
Je hebt er vast weleens van gehoord. Maar wat heb je eraan? Heb je daar wel tijd voor? Moet je niet juist bezig zijn met LATER en de TOEKOMST? Met wat er nog moet gebeuren, wat je moet voorbereiden en waar je rekening mee moet houden?
Als je iets wilt veranderen in je leven, als je merkt dat je niet meer zo door wilt of kunt gaan, dat het te druk is geworden, dat je geen rust meer ervaart of het gevoel hebt dat je de regie over je leven kwijtraakt, dan kun je beginnen met iets heel eenvoudigs: opmerken.
Wat is opmerken eigenlijk?
In de hectiek zijn we misschien een beetje vergeten hoe het is om echt op te merken.
Want wat doen we eigenlijk als we iets opmerken?
Vaak merken we iets op om er vervolgens een mening over te vormen. Om onze stem te laten horen. Om de volgende stappen te bedenken, rekening te houden met wat er kan gebeuren of een oplossing te zoeken.
Maar wat als je iets opmerkt, gewoon om het op te merken?
Zonder meteen een actieplan te hebben. Zonder een oplossing te bedenken. Zonder er iets van te moeten vinden. En misschien wel het belangrijkste: zonder er meteen een oordeel over te hebben.
Je neemt de tijd om naar binnen te kijken. Wat gebeurt er in je? Wat voel je? Wat merk je in je lichaam, in je gevoelens en in je gedachten?
En je hoeft daar vervolgens niets mee te doen.
Je merkt het op, ook als er niets verandert. Je hoeft jezelf er niet in te verliezen. Je hoeft niet alles te analyseren of te begrijpen. Alleen even kijken naar wat er is.
Dat klinkt misschien eenvoudig, maar we zijn het niet altijd gewend.
Begin eens met een glas water
Opmerken kan heel simpel zijn. Ik begin graag met een glas water. Of een kopje thee of koffie. Die zijn vaak binnen handbereik. Je hoeft niet speciaal een vers kopje te halen. Neem gewoon die koude koffie die al een tijdje naast je staat.
Kijk er eens naar. Wat zie je? Merk op wat je ziet. Gewoon dat. Het hoeft niet bijzonder te zijn. Je hoeft er ook niets mee te doen.
Daarna ga je ruiken. Wat merk je op?
En luisteren. Wat merk je op?
Hè? Luisteren naar een kop koffie?
Ja. Wat hoor je? Misschien het geluid van de ruimte om je heen. Misschien hoor je helemaal niets bijzonders. Ook dat is prima.
En dan voelen. Steek je vinger in het water of de koffie, als dat voor jou prettig is. Wat merk je op? Is het koud, warm, glad, stroperig?
Er is geen goed of slecht. Er is geen oordeel. Je merkt iets op of niet. Gewoon dat. Je krijgt er geen punten voor.
En dan proeven. Neem een slok, maar slik niet meteen door. Proef eerst wat er in je mond gebeurt. Wat merk je op?
Dat is alles.
Zo breng je je aandacht terug naar wat je op dat moment aan het doen bent.
Je kunt dit met van alles oefenen. Gebruik je zintuigen om op te merken wat er is. Het is een oefening, niet iets wat je moet bereiken. Elke keer kan het anders zijn. Soms merk je veel op, soms weinig.
Van buiten naar binnen
Als je dit vaker oefent, kun je het langzaam uitbreiden. Niet alleen opmerken wat je ziet, hoort, ruikt, voelt en proeft, maar ook wat er binnen in je gebeurt.
Welke fysieke sensaties merk je op? Welke emoties zijn er? Welke gedachten komen voorbij?
Ook hier geldt: alleen opmerken. Niet om iets te veranderen, maar om te zien wat er is.
Misschien merk je spanning op in je schouders. Misschien voel je onrust. Misschien merk je dat je gedachten alweer bij morgen zijn. Of dat je ergens tegenop ziet.
Je hoeft er niet meteen iets mee. Je hoeft jezelf ook niet te beoordelen omdat je onrustig bent, of omdat je gedachten alle kanten op gaan.
Je merkt het op. Dat is genoeg.
Oefeningen moet je oefenen. En door te oefenen, ontstaat er langzaam een beweging. Wat die beweging precies is, verschilt per persoon. Misschien herken je eerder wanneer je gespannen raakt. Misschien merk je dat je vaker een pauze neemt. Of misschien ontdek je dat je soms helemaal niet zo veel hoeft te doen als je dacht.
Opmerkzaamheid kan je helpen om te vertragen. En misschien ga je die vertraging op een gegeven moment zelfs omarmen, verwelkomen of ernaar uitkijken.
Van multitasking naar single-tasking
In mijn eerste Insight schreef ik dat ik probeerde tijd te winnen door steeds meer te multitasken. Inmiddels weten we dat wat we multitasking noemen meestal geen gelijktijdige aandacht voor meerdere taken is, maar het voortdurend wisselen van aandacht. Daardoor krijgt geen van die taken onze volledige aandacht.
Mindfulness kun je zien als een vorm van single-tasking.
Je geeft je aandacht aan één ding, op één moment. Als je thee drinkt, drink je thee. Je aandacht is bij de thee en niet bij je e-mail, je telefoon of de vergadering die straks begint.
Voor dat ene moment is er niets anders.
Dat betekent niet dat je voortaan alles langzaam moet doen of dat je nooit meer meerdere dingen achter elkaar kunt oppakken. Het gaat erom dat je bewust aanwezig bent bij wat je doet, in plaats van voortdurend vooruit te lopen op wat er nog moet gebeuren.
Vertragen om weer verder te kunnen
Opmerken is het begin van vertragen. En vertragen kan je uiteindelijk helpen om stil te staan.
Niet om voor altijd stil te blijven staan, maar om voldoende op te laden, uit te rusten en ruimte te creëren. Ruimte om daarna weer verder te gaan. Om weer te DOEN, met aandacht en energie.
Want alleen maar DOEN, DOEN, DOEN, zonder rust of herstel, dat houdt niemand vol.
Misschien hoef je vandaag niet meteen iets op te lossen of te veranderen. Misschien kun je beginnen met een glas water. Of die koude koffie naast je.
Kijk er eens naar.
Wat merk je op?
